شهره صدری- نشست ابعاد هیدروپلیتیکی رودخانه فرامرزی سند بین هند و پاکستان یکشنبه 21 اردیبهشت به میزبانی گروه مطالعاتی هیدروپلیتیک پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه برگزار شد. در این نشست دکتر ماشالله شاکری دیپلمات و سفیر سابق پاکستان، مهندس سید مهدی نبیزاده دیپلمات و سفیر سابق هندوستان، خانم دکتر سمیه مروتی پژوهشگر حوزه پاکستان و دکتر محمدرضا شهبازبگیان دانشیار دانشگاه تربیت مدرس و مدیر گروه هیدروپلیتیک پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه و رئیس هیات مدیره انجمن دیپلماسی آب ایران حضور داشتند.
در ابتدای نشست دکتر شهبازبگیان در مورد اهمیت معاهده رود سند یا IWT (Indus Water Treaty) توضیح دادند که رودخانه سند در واقع بین ۴ کشور افغانستان، هند، پاکستان و چین مشترک است. معاهده رود سند یا ایندوس یکی از معروفترین معاهدات آبی است که در سال ۱۹۶۰ با میانجیگری بانک جهانی میان هند و پاکستان امضا شد. در دو هفته گذشته مساله تنش بین هند و پاکستان با موضوع آب گره خورده است. زمانی که دولت هند اعلام کرد آب رود سند را بر روی پاکستان می بندد بحث جنگ آبی مطرح شد. ولی در واقع تنش بین هند و پاکستان بر سر مسئله آب نبود و بر سر یک حمله تروریستی بود که هند از آب به عنوان یک ابزاری سیاسی برای فشار و سلطه آبی علیه پاکستان استفاده کرده است.
وی اضافه کرد هیدروپلیتیک رودخانههای مرزی از سوی صاحبنظران دارای دو حالت است: منشا تنش یا همکاری. در مباحث هیدروپلیتیک همواره این موضوعات مطرح است که معاهدات آبی بین کشورها بهانهای برای همکاری و تعامل هستند. و یا اینکه در جنگ از آب به عنوان ابزاری به عنوان سلاح استفاده میشود و یا خود کاهش آب میتواند عامل شکلگیری تنش باشد.
در ادامه دکتر شاکری سفیر سابق ایران در پاکستان در مورد تنش اخیر پاکستان و هند با اشاره به تاریخچه جنگها و تنشهای بین این دو کشور گفت: از زمان استقلال این دو کشور یعنی در سال ۱۹۴۷ تاکنون سه جنگ مهم بین این کشورها در سالهای ۱۹۴۸ ،۱۹۶۵ و ۱۹۷۱ رخ داده است. بعد از آن تنشهای پراکنده ای نیز در سالهای ۱۹۹۹، ۲۰۱۹ و ۲۰۲۳ شکل گرفته است. پیشینه این جنگها و تنشها از زمان جداسازی هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷ توسط بریتانیا به وجود آمد. زمانی که بریتانیا بین هندوستان و پاکستان مرز کشید، باعث آوارگی و مهاجرت ۱۵ میلیون نفر بین این دو کشور شد. این بزرگترین مهاجرت تاریخ بشر بود. این جداسازی زمینه ساز اختلافات سیاسی خصوصا بر سر کشمیر و اختلافات بین گروههای تندروی مذهبی هر دو کشور شد و سالها پس از این جدایی، نزاع و کشتار بین گروههای دو طرف وجود داشت.
شاکری با اشاره به اهمیت رود سند برای پاکستان گفت : وابستگی پاکستان به آب رود سند بسیار بالاست. تا جایی که ۹۴% از آب ورودی از هند به پاکستان صرف کشاورزی میشود و این در حالی است که پاکستان یک کشوری است که به کشاورزی وابستگی شدیدی دارد. ۲۵% از تولید ناخالص ملی پاکستان وابسته به رود سند است علاوه بر آنکه یک چهارم انرژی این کشور هم وابسته به تولید برق از نیروگاههای برقابی این رودخانه است. و مهمتر از همه از هر ۱۰ نفر در پاکستان ۹ نفر معیشتش وابسته به رودخانه سند است. بنابراین قطع آب بر روی پاکستان میتواند خسارات بسیاری را برای این کشور از جنبههای مختلف وارد کند.
دکتر شاکری در ادامه گفت: این هیدروهژمونی از یک سو برای هندیهای قدرت هست و از سوی دیگر برای آنها یک ضعف است. چون هند کشوری است که هم در بالادست رودخانههای مرزی و هم در پایین دست در برابر چین قرار دارد. دکتر شاکری به این نکته اشاره کرد که این قطع آب از سوی هند میتواند یک بلوف سیاسی باشد، چون از لحاظ فنی اگر نگاه کنیم می بینیم هند در بالادست این رودخانه ظرفیت مهار تمام آب سند را ندارد و مجبور به رهاسازی آب از سدها خواهد شد. هم برای تولید برق و هم حجم ذخیره مخازن سدها توان مهار تمام آب این رود را ندارد.
دکتر شهبازبگیان پس از صحبتهای دکتر شاکری با اشاره به تئوری آبهای رنگی در مذاکرات رودخانههای مرزی گفت: مهم این است که آیا هند میتواند این آب را نگاه دارد؟ و یا پاکستان با این اقدام هند فلج میشود؟ همانطور که میدانیم آبهای سبز آبهایی هستند که کشور بالا دست نمیتواند آب را نگه دارد و مجبور به رهاسازی این آب هستند. آب زرد آبی است که کشور بالا دست میتواند نگه دارد ولی احتیاجی به این آب ندارد. و این آبی است که میتوان بر آروی آن مذاکره کرد. ولی آب قرمز آبی است که کشور بالا دست هم به آن احتیاج داره و هم می تواند آن را نگه دارد. شرایط مهار آب توسط هند نشان میدهد که این کشور قادر به مهار ۱۰۰ درصدی آب رودخانه سند نیست.
آقای مهندس نبیزاده سفیر سابق ایران در هند در ادامه این نشست به نکته مهمی اشاره کرد و گفت از لحاظ اصول دیپلماتیک ایران در تنش بین دو کشور نباید به شکلی رفتار کند که هر کدام از دو کشور تصور کنند ایران در سمت طرف مقابل ایستاده است.
خانم دکتر سمیه مروتی پژوهشگر حوزه پاکستان در ادامه نشست با اشاره به پیچیدگی روابط بین هند و پاکستان گفت: مساله بین این دو کشور به این سادگی نیست که ما فکر کنیم تنش فعلی بر سر آب است. این یک نگاه سطحی است. هر دوکشور سالهاست تنشهای جدی سیاسی دارند که گاهی منجر به جنگهای کوتاهمدت شده است. ولی چرا این تنش اخیر بسیار جدیتر از تنشهای سالهای اخیر بروز کرده است این سوال میتواند از چند جنبه گمانهزنیهای متفاوتی داشته باشد.
ایشان با اشاره به این گمانهها گفت: وقتی خبر حمله تروریستی پاکستان به هند اعلام شد، هند برخلاف همیشه سریعا با اخذ موضع جدی، پاکستان را مستقیما مسئول این حمله تروریستی اعلام کرد و در ادامه از همه شهروندان پاکستانی خواست تا سریعا خاک هند را ترک کرده و روادید بین دو کشور را لغو کرد. و صراحتا گفت روابط بین دو کشور به قبل از این حمله باز نخواهد گشت. اولین نکته میتواند بازی قدرت در درون حزب بهارات باشد. رییس این حزب پس از حمله تروریستی اولین سخنرانی خود را در شهری انجام داد که مرکز رای دهندگان این حزب انجام داد. دومین گمانه این است که هند در تلاش است تا پاکستان را مدیریت کند.
خانم مروتی اضافه کرد اگر از این دریچه نگاه کنیم میببینیم که یکسری از اقدامات خطوط مرزی هند نسبت به پاکستان شدیدتر شده بود. هم از لحاظ تعداد نیروهای نظامی و هم از لحاظ تجهیزات جنگی. از طرف دیگر یک اختلاف بین دو کشور بر سر نقش هند در تربیت و آموزش نیروهای مرزبانی طالبان در افغانستان در مرز مشترک بین پاکستان و افغانستان وجود دارد. این امر باعث ناخرسندی پاکستان در خصوص نقش هند در مرزی شده است که برای پاکستان از لحاظ حفظ امنیت بسیار هزینه بر است. با بالا رفتن قدرت طالبان کار برای پاکستان در حفظ امنیت با کشور افغانستان بسیار سخت میشود. از طرف دیگر پاکستان یک سیاست قدیمی دارد و آن به اصطلاح پرتاب بحران به خارج است. این کشور هروقت دچار بحران های داخلی میشود، با ایجاد یک بحران خارجی سعی در برون رفت از شرایط دارد. برخی از گمانهزنی ها نیز اشاره بر نقش پاکستان در بحران سازی در شرایطی که در چند شهر بزرگ این کشور مدتهاست اعتراضات مردمی شکل گرفته است.
همچنین وی به پیچیدگی مسائل هند، چین، پاکستان و افغانستان اشاره کرد و گفت: صادرات انرژی چین وابسته به عبور از پاکستان است و ناآرامی و جنگ در این کشور مانع بزرگی بر فروش انرژی چین دارد. این در حالی است که چین در بالادست رودخانههای مرزی هند قرار دارد و در شرایط فعلی که هند با اهرم آب به پاکستان فشار وارد میکند، چینی ها چندین بار به پایین دست بودن هند در رودخانههای مرزی اشاره کرده اند. بنابراین این اهرم فشار میتواند علیه هند نیز استفاده گردد.
این نشست با پرسش و پاسخ حاضرین پایان یافت و در آخردکتر شهبازبگیان در پاسخ به این پرسش که حال سرانجام معاهده سند چه میشود و چه اتفاقی برای این معاهده آبی می افتد گفت: این تنشی که بین دو کشور در حال حاضر شاهد هستیم، اصلاً ارتباطی به معاهده سند ندارد. یک تنش سیاسی یا تروریستی بوده که هند از آب به عنوان یک ابزار در این نزاع و جنگ استفاده میکند. بنابراین معاهده سند تحت هجمه قرار نگرفته است و هنوز هم سر جای خودش قرار دارد. این معاهده یکی از مهمترین معاهدات آبی است که جنبههای مختلفی در آن دیده شده و طی ۹ سال مذاکره به نگارش درآمده و بالاخره در سال ۱۹۶۰ امضا شده است. این تنها معاهده آبی است که نفر سومی نیز آن را امضا کرده وآن بانک جهانی است. یکی از جنبههای مهم این معاهده تاکید بر عدم دستیابی به راه حل ۱۰۰ درصدی از طرف هر دو کشور است و به کشورها یادآوری میکند فراخور شرایط باید از برخی خواستههای خود دست بکشند. در واقع همیشه نتیجه این معاهده برد نیست. علاوه بر آن برای معاهده پایانی در نظر گرفته نشده و زمانی به پایان میرسد که یک معاهده دیگری در مورد این رودخانه به امضا رسیده باشد.
