شهره صدری- قزاقستان از سال ۱۹۹۹، ۲۱ درصد از سرانه آب در دسترس خود را از دست داده است. اما عوامل اصلی بحران آب رو به وخامت این کشور چیست؟
تنها ۴۲ درصد از آب قزاقستان به دلیل زیرساختهای قدیمی و مدیریت ضعیف، برای مصرف در دسترس است. بیش از ۴۵ درصد از آب موجود، فرامرزی است، به این معنی که از منابعی مانند رودخانههای ایرتیش و ایلی از چین و سیردریا (دومین رود پرآب آسیای میانه) از کشورهای همسایه قرقیزستان و ازبکستان میآید و قزاقستان را در برابر سیاست و سوء مدیریت آب خارجی آسیبپذیر میکند.
بهرهوری ضعیف آبیاری، با کمتر از نیم دلار آمریکا در هر متر مکعب، به این معنی است که برای هر متر مکعب آب که برای آبیاری استفاده میشود، محصول کشاورزی حاصل کمتر از نیم دلار ارزش دارد. این امر در کنار زیرساختهای نامناسب و بازده پایین محصولات پرمصرف آب، نقش مهمی ایفا میکند و به از دست رفتن فرصتهای اقتصادی عظیم منجر میشود. بهداشت ناکافی به تنهایی سالانه حدود ۷۵۰ میلیون دلار برای دولت هزینه دارد، در حالی که برای پر کردن این شکاف، ۵۰۰ میلیون دلار سرمایهگذاری لازم است.
تهدید یخچالهای طبیعی
منابع آب قزاقستان به شدت به رودخانههای تغذیهشده از یخچالهای طبیعی کوههای تین شان وابسته است. یخچالهای طبیعی این منطقه تاکنون حدود 30 درصد از جرم خود را از دست دادهاند و ممکن است تا سال 2050 نیمی دیگر از آن نیز کاهش یابد.
سیل اولیه آب ذوبشده موقتی است؛ به زودی، این رودخانهها در ماههای تابستان، زمانی که آب برای خنکسازی و آبیاری بیشترین نیاز را دارد، خشک میشوند و در نهایت منجر به کمبود فصلی و فروپاشی زیستمحیطی میشوند.
کشاورزی: تشنه و بیفایده
در سال ۲۰۲۱، ۶۳ درصد از برداشت سالانه آب در قزاقستان صرف کشاورزی شد و این بخش را به بزرگترین بخش هدررفت آب تبدیل کرد، در حالی که ۱۹ درصد برای مصارف خانگی اختصاص داده شده است. این در حالی است که تنها نیمی از آب تعیین شده برای استفاده کشاورزی به طور مؤثر مورد استفاده قرار میگیرد یا به محصولات کشاورزی میرسد.
علاوه بر این، تنها ۱۶ درصد از کل زمینهای آبیاری شده از تکنیکهای آبیاری مدرن مانند سیستمهای قطرهای یا بارانی استفاده میکنند. دولت سیاستی را در مورد مدیریت منابع آب (۲۰۲۳-۲۰۲۹) معرفی کرد که این چالشها را تصدیق میکند و هدف آن کاهش هدررفت آب کشاورزی از طریق کانالهای اصلی از ۲۰ درصد به ۱۵ درصد تا سال ۲۰۲۹ است. ناکارآمدیهای کشاورزی نه تنها منابع آب کشور را تحت فشار قرار میدهد، بلکه فشار بیشتری بر امنیت غذایی و ثبات اقتصادی نیز وارد میکند.
دسترسی نابرابر به آب
با وجود تلاشهای قزاقستان برای بهبود زیرساختهای آب، تفاوتهایی بین مناطق شهری و روستایی هنوز وجود دارد. در حالی که مراکز شهری از دسترسی به آب و فاضلاب متمرکز برخوردارند، ساکنان روستایی با چالشهایی روبرو هستند که بر سلامت و کیفیت زندگی آنها تأثیر میگذارد.
تا سال 2024، حدود 99.5 درصد از ساکنان شهری به آب تمیز دسترسی داشتند و 97.8 درصد از سکونتگاههای روستایی نیز دسترسی مشابهی داشتند. دسترسی به آب لولهکشی اختلاف بیشتری را نشان میدهد. در حالی که 94 درصد از خانوارهای شهری به سیستمهای آب لولهکشی متصل هستند، این تعداد برای خانوارهای روستایی نزدیک به 60 درصد است – که مردم را مجبور میکند به منابع دیگر آب مانند لولههای عمومی یا چاهها تکیه کنند.
تفاوت در دسترسی به آب بین مناطق شهری و روستایی نه تنها یک مسئله زیرساختی است؛ بلکه پیامدهای جدی برای سلامت عمومی، توسعه اقتصادی و عدالت اجتماعی نیز دارد. رسیدگی به این چالشها نیازمند سرمایهگذاری در زیرساختهای آب روستایی، مشارکت جامعه و اصلاحات سیاسی با هدف تضمین دسترسی برابر به منابع آب در سراسر قزاقستان است.
ژئوپلیتیک
منابع آب قزاقستان، همانطور که قبلاً ذکر شد، به رودخانههای فرامرزی وابسته هستند – به ویژه رودخانههای ایلی و ایرتیش که از چین سرچشمه میگیرند و برای کشاورزی، صنعت و اکوسیستم قزاقستان به طور کلی حیاتی هستند.
مذاکرات بین قزاقستان و چین برای دستیابی به توافق در مورد عدالت آب در حال انجام است. اما با وجود برخی پیشرفتها، مانند ساخت مشترک تأسیسات هیدرولیکی در رودخانههای مشترک مانند خورگو، توافق گسترده در مورد تخصیص آب همچنان مبهم است.
به دلیل وابستگی قزاقستان به سایر رودخانههای فرامرزی مانند سیردریا که قبل از رسیدن به قزاقستان از قرقیزستان و ازبکستان عبور میکند، وضعیت پیچیده است. استفاده مؤثر از این منابع آبی نیازمند همکاری منطقهای است که به دلیل منافع و اولویتهای ملی متفاوت، چالش برانگیز است.
قزاقستان گامهایی برای کاهش تنشها با همسایگان خود برداشته است. به عنوان مثال، قزاقستان و ازبکستان کنتورهای آب فرامرزی را برای نظارت بر مصرف آب و به اشتراک گذاری دادهها نصب کردهاند که همکاری و شفافیت را بهبود میبخشد.
با این حال، این چالش به دلیل فقدان توافقنامههای بینالمللی الزامآور و تقاضای روزافزون برای آب در منطقه، که خطراتی را برای امنیت آبی قزاقستان به تصویر میکشد، همچنان پابرجاست. پرداختن به چالشهای ژئوپلیتیکی برای مدیریت پایدار آب و جلوگیری از درگیریها بر سر این منبع حیاتی ضروری است.
آینده چه خواهد شد
مدل پیشبینیها واقعیتی نگرانکننده را به تصویر میکشد. منابع آب شیرین داخلی تجدیدپذیر از دهه ۱۹۹۰ رو به کاهش بودهاند و پیشبینیها نشان میدهد که این روند ادامه خواهد یافت و احتمالاً تا سال ۲۰۳۱ به ۲۷۵۰ متر مکعب کاهش خواهد یافت.
گسترش بازه عدم قطعیت بر اهمیت اقدام – تغییرات سیاستی، سرمایهگذاری در فناوریهای صرفهجویی در مصرف آب و بهبود همکاریهای منطقهای – تأکید میکند.
کمبود آب تأثیرات بیشتری بر سلامت عمومی، تابآوری اقتصادی و امنیت ملی دارد. بهترین زمان برای اقدام اکنون است.
منبع: earth.org
