شهره صدری – وبینار تخصصی مانگروها و مسئولیت اجتماعی به مناسبت روز جهانی حفاظت از اکوسیستم مانگرو توسط انجمن علمی دانشجویی محیط زیست دانشگاه تهران در روز چهارشنبه 11 مرداد ماه برگزار شد. اکوسیستم مانگرو از غنی ترین اکوسیستم های کره زمین به شمار میرود. یونسکو از سال ۲۰۱۵، روز ۲۶ ژوئیه(۴مردادماه) را به عنوان روز جهانی اکوسیستم حرا نامگذاری کرده هست که هدف آن افزایش اگاهی از اهمیت این رویشگاه به عنوان یک اکوسیستم متمایز، ویژه و آسیب پذیر است.
در این وبینار تخصصی که با حضور دانشجویان و متخصصین ، فعالان محیط زیست برگزار شد، افشین دانه کار، فریدون عوفی و سید محمد هاشم داخته در مورد حفاظت از جنگل های مانگرو صحبت کردند.
در ابتدای جلسه دکتر فریدون عوفی، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور در خصوص “مدیریت حفاظت جنگل های مانگرو براساس شاخص های رویشی درختان کهنسال” سخنرانی کرد. دکتر عوفی عنوان کرد موضوع شاخص های رویشی درختان کهنسال و مدیریت حفاظتی مانگرو یک رویکرد جدید است که شاید پیش از این مورد توجه قرار نگرفته باشد و از طریق پیمایش های میدانی جنگل های مانگرو در جزیره قشم انجام شد.
دکتر عوفی در ابتدای صحبت های خود به شاخص های زیست بومی شبکه غذایی جوامع مانگرو اشاره کرد و گفت: “اکوسیستم حرا دو شبکه غذایی کاملا مستقل دریایی و خشکی دارد. در شبکه غذایی اکوسیستم های حرا، مصرف کنندگان تنوع کم ولی فراوانی زیادی دارند. برعکس تولید کنندگان تنوع زیاد ولی فراوانی کمی دارند”. در واقع فراوانی بالای مصرف کننده را میتوان در تنوع گونه های آبزی و کنار آبزی وابسته به اکوسیستم حرا مشاهده کرد. این اکوسیستم که در منطقه آبی دارای عمق کم آب است، از تراکم بالای آبزیان بدلیل تولید اولیه زیاد برخوردار است و رقابت در لایه های اولیه شبکه غذایی نیز ایجاد میشود.
عوفی در ادامه به تشریح روند تکامل رویش گیاهی در جوامع گیاهی مانگرو پرداخت و گفت: جنگل های مانگرو به جزر و مد وابسته هستند. لایه بندی زیستگاهی منطقه دریا به سمت خشکی تحت تاثیر مستقیم نوسانات کشند قرار دارد. در واقع اکوسیستم حرا در محدوده رسوب گذاری و فرسایش ساحلی قرار می گیرد. بدنه اصلی این زیستگاه را مانگرو تشکیل داده و هرچه به سمت خشکی میرویم، درختان و درختچه ها جای خود را به گیاهان علفی یکساله و چند ساله میدهند.
در اکوسیستم حرا، زیستمندان تحت تاثیر دو سری از فعالیت ها هستند. یکی فعالیت های مستقیم که تحت تاثیر فرآیندهای دریایی است شامل جزر و مد، جریان ساحلی و امواج و دیگری فرآیندهای رسوبی است که تحت تاثیر فرآیندهای آبی قرار دارد.
در ادامه دکتر عوفی به تیپ بندی زیستگاهی حرا اشاره کرد و گفت: ” رویشگاه های مانگرو میتواند به دو شکل رخنمون کند که عمده ترین آن در ایران فرم های تلابی و آبراهه ای است. بیش از 90 درصد از رویشگاه های مانگرو در جنوب ایران از این دو فرم تبعیت می کند و درصد بسیار پایینی دارای فرم رویشگاهی سدی و کشندگانی هستند.
این عضو هیات علمی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور در مورد طرح حفاظتی درخت های کهنسال مانگرو توضیح داد که این طرح با هدف برداشت بذر از درختان کهنسال به عنوان گونه های مادری مناطق انجام شده است.
در این طرح برای شناسایی درختان کهنسال از روش های متفاوتی شامل خط افق، تصویربرداری پهپادی، فرم سنجی درختان، اندازه گیری ارتفاع با فاصله یاب لیزری همچنین پرسش و راهنمایی از جوامع محلی استفاده شده است.
دکتر عوفی در خاتمه صحبت های خود به این نکته اشاره کرد جوامع محلی به خوبی درختان کهنسال مانگرو را می شناسند و در این مطالعه کمک بزرگی برای تیم تحقیقاتی بودند. وی همچنین گفت اهمیت بذرگیری از گونه های پایه مادری برای تداوم احیای جنگل های مانگرو امری حیاتی است و امیدوار هستیم که در بذرگیری مانگرو از این درختان کهنسال برای هر منطقه استفاده شود. چرا که جابجایی بذرها و انتقال به نقطه ای دور از محل برای کاشت مانگرو مشکلاتی به همراه خواهد داشت.
در بخش دوم این وبینار تخصصی زمانی در اختیار مدیر کل محیط زیست سازمان منطقه آزاد قشم، مهندس سید محمدهاشم داخته قرار گرفت تا در مورد تجربیات این سازمان در خصوص “حفاظت مشارکتی از ذخیره گاه زیست کره حرا از طریق مشارکت جوامع محلی و پیرامون حرا” صحبت کند.
مهندس داخته در ابتدای صحبت های خود به تشریح مفهوم مشارکت پرداخته و گفت: «حیات انسانها وابسته به مشارکت با همنوعان است و مشارکت زمانی شکل میگیرد که نتیجه حاصل آن اعتماد جامعه باشد. وظیفه متولی بخش دولتی این است که در مرحله اول اعتماد جوامع محلی را جذب کرده و در مرحله دوم دخالت همه جانبه و اصولی جامعه محلی را محیا کند».
تجربیات جهانی در برنامه های حفاظتی از منابع طبیعی نشان میدهد که هرکجا مردم و جامعه محلی مشارکت داشته اند، برنامه حفاظت از منابع طبیعی موفقیت آمیزتر بوده است. مدیرکل محیط زیست سازمان منطقه آزاد قشم گفت: “تجربه ما از جامعه محلی قشم نشان داد که این جامعه از دانش پرباری در نحوه استفاده از اکوسیستم حرا برخوردار است”.
در سازمان منطقه آزاد قشم تا کنون برنامه های مختلفی برای حفاظت از جنگل های مانگرو انجام شده است که در اکثر آنها نقش جوامی محلی و مشارکت مردم پررنگ بوده است.
در ادامه آقای پورزند از مردم بومی قشم و از فعالین حوزه گردشگری در مورد تجربه کاشت درختان حرا صحبت کرده و گفت: “جمع آوری بذر، پرورش نهال حرا و کاشت آن همگی با مشارکت مردم بومی قشم انجام میشود”. این امر ابتدا با تاسیس شرکت تعاونی محلی شروع شده و با مشارکت اهالی و حتی کودکان در 5 ساله گذشته، کاشت درختان حرا ادامه داشته است. یکی از موفقیت های این کار، تجربه آموزش و مشارکت کودکان بومی قشم بوده است که همپای بزرگسالان در بذرگیری و کاشت حرا نقش دارند.
ابراهیم خانقاه یکی دیگر از اهالی قشم در مورد تجربه گردشگری و صیادان این جزیره گفت: “برای حفاظت از جنگل های حرا در حوزه صیادی نیز فعال بودیم و با صحبت با صیادان محلی از آنها خواستیم تا از ظرفیت گردشگری استفاده کنند. مردم گردشگر میتوانند با رهاسازی ماهی های در تور ماهیگیری حس خوب آزادسازی ماهی را داشته باشند و همچنین با آبزیان این اکوسیستم آشنا شوند. در کنار این بازدید از جنگل های حرا با قایق یکی از مهمترین جاذبه های مسافران جزیره قشم است که با همکاری صیادان نیز انجام میشود.
در ادامه آقای ایمانی از اهالی جزیره زیبای قشم به معرفی تجربه حفاظت و مشارکت جامعه محلی و فرهنگیان پرداخته و گفت: ” هدف ما آموزش معلمین بود تا ضمن آشنایی با جنگل های حرا بتوانند دانش آموزان را جهت حفاظت از این زیستگاه آموزش دهند”.
به گفته ایمانی در ادامه این آموزش، هنرستان گردشگری استان هرمزگان شکل گرفت و در حال حاضر دانش آموزان این هنرستان ضمن تحصیل گردشگری، در اسکله های جزیره فعال هستند و از مسافران و گردشگران پذیرایی کرده و نقش راهنمای گردشگری بومی جزیره را برعهده دارند.
در بخش سوم این وبینار تحصصی دکتر افشین دانه کار، عضو هیات علمی دانشگاه تهران در مورد محصول سه دهه تلاش پژوهشی در جنگل های حرا صحبت کرد. وی با ارائه آمار و ارقامی از تعداد و تنوع مقالات و موضوعات پژوهشی مرتبط با اکوسیستم حرا، به این نکته اشاره کرد که این آمار نشان میدهد که جنگل های حرا در 30 سال گذشته یکی از جذاب ترین موضوعات پژوهشی برای دانشجویان و محققین بوده است.
بطوری که 287 مقاله فارسی در این زمان در مورد اکوسیستم حرا منتشر شده است و بیش از 200 پایان نامه دانشگاهی نیز به این موضوع پرداخته است. این اکوسیستم منحصر به فرد در حوزه های مختلف محیط زیست، اقتصاد، اجتماعی و داروسازی مورد توجه پژوهشگران بوده است. از نظر توزیع مکانی بیشترین مقالات منتشر شده به جزیره قشم است که در این امر نقش مهم سازمان منطقه آزاد قشم در حمایت از پژوهش ها و همچنین همراهی جامعه محلی را نباید فراموش کرد.
در همین ارتباط در 3 دهه گذشته بیش از 70 طرح خاتمه یافته در سازمان ها و ارگان های مختلف در زمینه حرا انجام شده است.
دکتر دانه کار به این نکته اشاره کرد که مهترین دستاورد پژوهشی ما این است که برای همه عرصه های مانگرو در ایران مطالعه پژوهشی انجام شده است. مقالات فارسی منتشر شده بیشتر در مجلات پژوهشی مجله علوم و فنون دریایی، محیط زیست طبیعی و بوم شناسی آبزیان چاپ شده است. مقالات انگلیسی نیز از سال 2010 در مجلات خارجی منتشر شده است. دانه کار همچنین به پشتیبانی صندوق حمایت از پژوهشگران از مطالعات جنگل های حرا اشاره کرد که در دو سال اخیر به طور قابل توجهی پررنگ بوده است. همچنین تا کنون 15 جلد کتاب در کشور در خصوص جنگل های مانگرو چاپ شده است.
عضو هیات علمی دانشگاه تهران در خاتمه به این امر مهم اشاره کرد که شرایط پژوهش در جنگل های حرا بدلیل شرایط سخت، هماهنگ شدن با جزر و مد، کار در فصل گرمای شدید جنوب کشور بسیار سخت بوده و اگر از این پژوهش ها حمایت مالی صورت نگیرد با کاهش مطالعات مواجه میشویم. بطوری که هم اکنون بدلیل بالا رفتن هزینه های سنجش آلودگی ها این پژوهش ها در عرصه های حرا کمتر شده است.
این وبینار با پرسش و پاسخ شرکت کنندگان پایان یافت.
