شهره صدری – یادداشت – نقض حقوق بشر عمدتا از منظر مسائل سیاسی و اجتماعی مطرح میشود و کمتر کسی از حق دسترسی به محیط زیست سالم به عنوان یکی از اصول حقوق بشر صحبت میکند. دسترسی به آب سالم، هوای پاک و محیط زیست سالم از اساسی ترین و پایدارترین حقوق انسانهاست. در هر جامعهای، دولتها موظف هستند این حقوق را تامین کرده و از آن پاسداری کنند.
رابطه میان حقوق بشر و محیط زیست از اعلامیه ۱۹۷۲ استکهلم شکل گرفت و با ایجاد اساس رهیافت زیستمحیطی نسبت به حقوق بشر، تصریح کرد که انسان دارای حق بنیادین آزادی، برابری و شرایط مناسب زندگی در محیطی است که کیفیت آن امکان زندگی با کرامت و سعادتمند را فراهم کند. این اعلامیه مسئولیت حفاظت و بهبود محیطزیست را برای نسلهای حاضر و آینده بر دوش بشر نهاد و رابطه مستقیمی بین حقوق انسان و کیفیت محیط زیست قائل شد.
نکتهای که حق دسترسی به محیط زیست سالم را از سایر انواع حقوق بشر متمایز میکند، بحث فرانسلی و فرا منطقهای بودن است. معمولا تخریب محیطزیست طی سالها رخ میدهد و ترمیم آن نیازمند گذشت زمان زیادی است. متاسفانه بسیاری از تخریبها برگشتپذیر نیستند. بنابراین تصمیماتی که امروز گرفته میشود روی نسلهای بعدی اثر خواهد گذاشت. همانطور که تصمیماتی که دیروز گرفته شده بر نسل ما تاثیر گذاشته است.
این فرانسلی بودن حق دسترسی به محیطزیست سالم، اهمیت حفاظت از محیطزیست را برجسته میکند. زمانی که برای حفظ محیطزیست تلاش میکنیم، نه تنها برای نسل کنونی گام برمیداریم، بلکه به فکر نسلهای آینده نیز هستیم. تصمیمات امروز میتواند ناقض حقوق مردم در همین زمان جاری و در آینده باشد و برای عدم نقض حقوق مردم در دسترسی به محیطزیست سالم باید تلاش کرد.
جنبه دیگر ماجرا فرا منطقهای بودن حقوق محیطزیست است. تخریبهایی که در یک گوشه جهان، صورت میگیرد میتواند افراد را در گوشه دیگر جهان دچار مشکل سازد. گرمایش جهانی مثال خوبی است. از انقلاب صنعتی تا کنون تصمیمات گرفته شده کل جهان را تحت تاثیر قرار داده است.
بطور مثال، در حال حاضر مشکلات آبی متعدد باعث ایجاد اختلافهای فرامنطقهای شده است. مانند حوزه زایندهرود که استان های خوزستان، چهارمحال و بختیاری و اصفهان را درگیر کرده است، یا در سطحی فراگیر میتوان به اختلافات بر سر منابع آبی مشترک بین عراق و ترکیه و سوریه اشاره کرد. بحث فرامنطقه ای بودن محیط زیست مشکل دیگری است که اهمیت آن را بالا میبرد و به ما یادآوری میکند که چقدر حفظ این حق مهم است.
از لحاظ سیاسی هم مساله حقوق بشر محیطزیستی چندان مورد توجه قرار نگرفته است. حقوق بشر محیطزیستی عموما در نظر سیساتمداران بیشتر در زمان انتخابات و در قالب شعارهای محیطزیستی برای جلب نظر رای دهندگان تعریف میشود. در حالیکه غالبا در عمل ضعیفترین عملکرد سیاستمداران را در حل مشکلات محیطزیستی میبینیم.
در بحث حقوق محیطزیست جوامع، نه تنها باید به انسانها حق دسترسی به هوای پاک و محیطزیست سالم را داد، بلکه باید به آنها حق دخالت در فرآیند تصمیمگیری و مدیریت و تخصیص این منابع را داد. برای دستیابی به این حقوق، حکمرانی باید شفافیت، عدالت و مشارکت را به رسمیت بشناسد.
این در حالی است که، حق دسترسی به محیط زیست سالم و مشارکت در تصمیمگیری درباره محیط زیست از جمله حقوق پایه و اساسی بشر است که در بسیاری از جوامع نقض میشود. افزایش آگاهی عمومی مردم در خصوص حق دسترسی به محیط زیست سالم بهعنوان یکی از اصول حقوق بشر میتواند در داشتن محیط زیستی سالمتر و پایدارتر تاثیر بگذارد.
