شهره صدری – «عدالت اقلیمی» یک اصطلاح است و بیش از آن جنبشی است که اذعان دارد تغییرات آب و هوایی میتواند تأثیرات متفاوت اجتماعی، اقتصادی، بهداشتی و آثار زیانبار دیگری بر جمعیت های کم برخوردار و محروم (از مزایای اقتصادی و اجتماعی)داشته باشد.
درواقع، عدالت اقلیمی، با این فکر آغاز می شود که اثرات زیانبار تغییرات اقلیمی و گرم شدن آب و هوا، در بین همه مردم به طور عادلانه احساس نمی شود. یعنی افراد یا جوامعی که نقشی در این تغییرات ندارند یا نقش کمتری دارند نسبت به افراد یا جوامع دیگری که نقش عمده و اساسی در این تغییرات دارند، خسارت های بیشتری گریبانگیرشان می شود. تغییرات آب و هوایی، به صورت ذاتی، موضوعی اجتماعی است و می تواند زندگی روزمره هر انسانی را به اشکال مختلف، برهم زند. اما همه تأثیرات آب و هوایی یکسان شکل نمیگیرند یا به طور منصفانه توزیع نمیشوند. تغییرات آب و هوایی، از افزایش شدید دما تا بالا آمدن سطح آب دریاها، اغلب تأثیرات نامتناسبی بر جوامعی دارند که از نظر تاریخی به حاشیه رانده شده اند یا محروم و کم برخوردارند.
یکی از اصول کلیدی جنبش عدالت اقلیمی این واقعیت قابل اثبات است که بسیاری از کشورهایی که کمترین مسئولیت را در قبال بحران اقلیمی کنونی دارند، آنهایی هستند که اثرات آن را شدیدتر احساس میکنند.
همانطور که سازمان ملل میگوید: «بار تأثیر تغییرات اقلیمی بین فقیر و غنی، زنان و مردان و نسلهای مسن و جوان بهطور برابر یا عادلانه تقسیم نمی شود». موضوع تنها حفاظت از محیطزیست نیست، بلکه مسئله عدالت و حقوق بشر است. میتوان این مسئله را در دادههای جمعآوریشده توسط بانک جهانی درباره کشورهایی با کمترین میزان انتشار کربن مشاهده کرد. کشورهایی مانند سومالی، چاد، مالاوی و نیجر ازجمله کشورهایی هستند که با اینکه سهم بسیار کمی در انتشار گازهای گلخانهای جهانی دارند بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی میبینند. روشن است که برخی از کشورهایی که دارای بالاترین ردپای کربن هستند نیز با این اثرات روبرو هستند، اما این کشورها تا اندازه زیادی میتوانند هنگام وقوع حوادث واکنش نشان دهند. اما جمهوری دموکراتیک کنگو، سودان جنوبی و بوروندی منابع کمابیش کمتری برای مقابله با حوادث دارند.
برخی از جوامع بومی به علت بالا رفتن سطح آب دریا یا خشکسالی، شاهد از دست رفتن خانه ها و معیشت خویش اند.برخی از اینها تمامی اراضی خود را از دست داده اند و به مناطق مرتفع کوچیده اند.
خشکسالی و سیل طولانی مدت می تواند بر عرضه یا توزیع مواد غذایی تأثیر بگذارد و دسترسی مردم به غذای مقرون به صرفه و سالم را دشوارتر کند.
جوانان امروزی و نسلهای آینده، تأثیرات عمیقتری از تغییرات اقلیمی را تجربه خواهند کرد. زیرا روز به روز تاثیر این تغییرات نامطلوب تر میشود: از تأثیرات زیانبار بر سلامت انسان ها گرفته تا پیامدهای مالی ناشی از نیاز به تقویت زیرساختها و سایر لوازم سازگاری با تغییرات اقلیمی و کاهش آثار آن.
مدافعان عدالت اقلیمی در تلاش اند تا این نابرابری ها را از طریق راهبردهای بلندمدت سازگاری با تغییرات اقلیمی و کاهش تاثیرات آنها برطرف کنند. سازمانهایی مانند اتحاد عدالت اقلیمی تلاش میکنند تا ملاحظات نژادی، جنسیتی و طبقاتی را در مرکز بحث هرگونه اقدام آب و هوایی قرار دهند. همچنین انجمن ملی پیشرفت رنگین پوستان از تلاش هایی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه ای و پیشبرد انرژی پاک و در عین حال ترویج عدالت غذایی، برابری حمل و نقل و حقوق شهروندی در برنامهریزی اضطراری دفاع می کند. سازمان ملل متحد و انجمن بین دولتی تغییران اقلیمی نیز هر یک، تاکید بیشتری بر این موضوعات دارند.
هیچ راه واحدی برای تعریف عدالت اقلیمی وجود ندارد. اما نکته مهم در پیوند با سایر جنبش های اجتماعی و از جمله جنبش های نژادی، عدالت اقلیمی به یک جزء مهم و فزاینده از نگرانی های کلی ناشی از تغییرات آب و هوایی بدل شده است.
در تکمیل باید گفت که عدالت اقلیمی مفهومی است که به بعد اخلاقی و حقوقی تغییرات اقلیمی می پردازد عوض آنکه وارد موضوعی صرفاً فنی یا زیست محیطی شود. به عبارتی توجه ما را به جای کلاهک های یخی و گازهای گلخانه ای به سوی مردم جلب می کند. و به بحران آب و هوا، از دریچه حقوق بشر نگاه می کند و بر این باور است که با همکاری یکدیگر می توانیم آینده بهتری را برای نسل امروز و فردا خلق کنیم.
