شهره صدری- دکتر مونا هندیه رئیس دانشکده مهندسی دانشگاه اسرا در اردن، در وبینار انجمن صلح آبی خاورمیانه روز پنجشنبه گذشته 25 اردیبهشت در مورد دیپلماسی آب در خاورمیانه صحبت کرد و بر اهمیت همکاری در زمینه آبهای فرامرزی تأکید نمود. وی چالشهای فعلی بر سر آبهای فرامرزی را فقدان اعتماد، حاکمیت ناکارآمد و تنشهای سیاسی در کشورها دانست.
دکتر هندیه در ابتدای وبینار ضمن اشاره به مفهوم دیپلماسی آب گفت: اول از همه دیپلماسی آب رویکردی برای جلوگیری و حل درگیریهای آبی است. منابع آب فرامرزی مشترک بین چند کشور هستند و حوضه بالادستی با تغذیه و تجدید منبع میتواند تاثیر بسزایی بر کنترل آب در حوضه پایین دست رودخانه ایفا کند. از سوی دیگر در دسترس بودن کیفیت و کمیت آب برای برای ذینفعان پایین دستی بستگی به فعالیتهای مرتبط با آب در حوضه بالادست دارد.
مونا هندیه با طرح پرسش چرا همکاری آب فرامرزی مهم است؟ گفت: زیرا تقریباً 1300 منبع آب زیرزمینی فرامرزی در سراسر جهان و 263 رودخانه و دریاچه فرامرزی در 145 کشور داریم. همچنین 40 درصد از جمعیت جهان در حوضه فرامرزی زندگی می کنند. بطور مثال رود نیل از میان 11 کشور عبور میکند. همچنین اردن دارای شش کشور حوضهای مانند مصر، اسرائیل، اردن، لبنان و فلسطین اشغالی و سوریه است.
از طرف دیگر 39 کشور بیشتر آب خود را خارج از مرزهایشان دریافت میکنند. بهعنوان مثال، در بین کشورهای عربی کشورهایی مانند عراق تا سودان و سوریه بین ۵۰ تا ۷۵ درصد آب خود را از منابع خارجی دریافت میکنند و بحرین، مصر و کویت بیش از ۷۵ درصد آب خود را از منابع خارجی دریافت میکنند.
دکتر هندیه با اشاره به موقعیت عراق و سوریه گفت: در این دو کشور بیشتر منابع آب به رودخانههای دجله و فرات که از ترکیه جریان دارند، وابسته است. و یا در شرق آسیا در بنگلادش 91 درصد آب به جریانهای ورودی از هند برای آبیاری محصولات و پر کردن آبخوان ها متکی است. در مصر نیز تقریباً به طور کامل به منابع آب خارجی که از طریق نیل و منشأ آن در اتیوپی است، تکیه دارد. بنابراین این کشورها برای دسترسی به آب نیاز به همکاری های فرامرزی بر سر مساله آب دارند.
چرا مدیریت آب فرامرزی پیچیده است؟
جریان آب به خطوط ژئوپلیتیکی احترام نمیگذارد. دخالت دو یا چند کشور این موضوع را بسیار سیاسی می کند، به ویژه اگر روابط قدرت بین این کشورها برابر نباشد. مونا هندیه در اینجا چالشهای همکاری منطقهای در زمینه آب را معرفی کرد و گفت: اول از همه، منابع آب مشترک در کشورهای مختلف بدون هماهنگی با تمام طرف هایی که این منابع را به اشتراک می گذارند استفاده می شود. کشورهای بالادست مقدار آب ورودی به کشور پایین دست را کنترل می کنند، و کشورها در این زمینه نیازهای خود را در نظر نمی گیرند. سایر چالشهای همکاری منطقهای در زمینه آب، فقدان اعتماد است. درواقع نقش مراکز تحقیقاتی و علمی دانشگاهی و سازمانهای مردمنهاد در مسائل مربوط به آب و توافق بین کشورها آنقدر که باید کارآمد نیست و در بسیاری از موارد از مشارکت محروم میشوند. بنابراین، همانطور که عرضه آب کاهش مییابد، با تلاش بازیگران مختلف برای دسترسی به منابع آبی مشترک، تنشها افزایش مییابد. بنابراین بسیاری از درگیریها بین کشورهای درگیر آبهای مشترک ماهیتاً آبهای فرامرزی هستند.
رئیس دانشکده مهندسی دانشگاه اسرا در ادامه این وبینار گفت: در خاورمیانه، درگیری های زیادی در مورد تخصیص آب داریم. بنابراین دیپلماسی آب در خاورمیانه شامل تمام اقداماتی است که توسط بازیگران دولتی و غیردولتی میتواند انجام شود تا از بروز درگیریها جلوگیری کند یا آنها را به طور مسالمت آمیز حل و فصل کند. در واقع همکاری مربوط به در دسترس بودن، تخصیص یا استفاده از آب بین و درون دولتها و ذینفعان دولتی و خصوصی است. با این حال، پایه نظری برای همکاری، و همچنین منابع مشترک و بهترین رویکردها برای اجرای دیپلماسی آب در عمل هنوز به طور ضعیفی توسعه یافتهاند، بنابراین ما باید مفاهیم و رویکردهایی مانند حکمرانی چند سطحی آب و حکمرانی تطبیقی آب را توسعه دهیم، که رویکرد و ابزارهایی برای به اشتراک گذاری منافع هستند که باید بیشتر توسعه یافته و عملیاتی شوند.
دکتر مونا هندیه در اینجا به این نکته مهم اشاره کرد که هیچ کشوری به تنهایی نمیتواند مشکلات منطقهای را حل کند. بنابراین ما باید تلاش و همکاری متقابل داشته باشیم و این چیزی است که به آن نیاز داریم. بنابراین در دسترس بودن آب به طور مستقیم با پیشرفت اقتصادی و کیفیت زندگی و ثبات سیاسی مرتبط است.
همانطور که می دانید، خاورمیانه و شمال آفریقا 5 درصد از مردم جهان را دارند، اما تنها 1 درصد از منابع آب تجدیدپذیر جهان را در اختیار دارند. این درحالی است که منابع آب این منطقه به طور مداوم در حال کاهش است، حوضه های آبخیز و از جمله آب های زیرزمینی، نمی توانند نیازهای آبیاری فعلی را برآورده کنند.
به گفته دکتر هندیه زمان برای ما در خاورمیانه کوتاه است و ما در میان بحران آب قرار گرفتهایم و نه حتی نزدیک به آن. باتوجه به شرایط فعلی نیاز به کارایی بیشتر در استفاده از آب در منطقه داریم. ما باید محصولات و روشهای کارآمدتری را توسعه دهیم. باید استفاده و مدیریت پایدار از آبهای سطحی و زیرزمینی داشته باشیم و به ارتباط بین کسانی که سیاست های آبی را در کشورهایی که رودخانه مشترک دارند تعیین می کنند، نیاز داریم.
وی ادامه داد: بنابراین اقدامات مختلف دیپلماسی آب را باید در نظر بگیریم. این اقدامات میتواند استفاده از پروتکل ها، پیمان ها، کنوانسیون ها، اعلامیه ها و غیره باشد. همچنین، یکی از اقدامات اصلی برای دیپلماسی آب، نهاد مشترک است که باید برای جلوگیری از درگیری از طریق حکمرانی بهتر آب و مدیریت آب، بین کشورها ایجاد شود. علاوه بر این ما نیاز به هشدارهای اولیه در مورد درگیریهای احتمالی، میانجیگری رسمی و آموزش و ظرفیت سازی داوری در منطقه داریم.
دکتر هندیه با اشاره به تجربه موفق اردن در تشکیل مرکز دیپلماسی گفت: این یک اقدام موفقیت برای ایجاد ظرفیت و داشتن رهبران در بخش آب، در سیاست و دیپلماسی است، همچنین، یک نقطه ضعف در منطقه داریم و آن تبادل اطلاعات، دانش، توسعه دانش، تمرین، مستندسازی، و همچنین همکاری منطقه ای، از مسیرهای مختلف دیپلماسی است.
خانم مونا هندیه در مورد دیپلماسی بین کشورها در خاورمیانه گفت: ما دیپلماسی مسیر اول یعنی دولت به دولت داریم. دیپلماسی مسیر دوم به عنوان یک گفتگوی رسمی شامل رهبران دانشگاهی، مذهبی، سازمان های غیردولتی و سایر بازیگران جامعه مدنی تعریف میشود که می توانند آزادانهتر از مقامات ارشد تعامل داشته باشند. دیپلماسی مسیر سوم، مردم با مردم، دیپلماسی توسط افراد و گروه های خصوصی، و همچنین دیپلماسی چند مسیره است که ما این نوع از دیپلماسی را نمیبینیم.
چگونه میتوانیم به دیپلماسی آب برسیم؟
اول از همه، ما باید مشکلات آب را تشخیص دهیم. ما باید نقاط مداخله را شناسایی کنیم و همچنین راهحل های پایداری را پیشنهاد کنیم که به ابهام و عدم قطعیت، و همچنین نیازهای متغیر و رقابتی ارزش قائل شود. بنابراین دیپلماسی آب زمانی میتواند موفقیت آمیز باشد که طرفهایی که دارای منافع متضاد هستند، تشخیص دهند که عدم همکاری به احتمال زیاد منجر به نتیجه بدتری برای همه خواهد شد. بنابراین تقاضا و مصرف واقعی آب با این دیدگاه میتواند مورد بازبینی قرار گیرد.
دکتر هندیه در ادامه بطور مفصل در مورد درگیری آب بین اسرائیل، فلسطین و اردن پرداخت و رویدادهای مختلف طی حدود 90 سال گذشته را بررسی کرد. و در خاتمه به پروژههای موفق آبهای فرامرزی در منطقه اشاره کرد که یکی از آنها همکاری در زمینه سفره آب DC مربوط به عرستان است که تأمین آب اردن را افزایش داده است. وی بر ضرورت منافع متقابل، مدیریت بهبود یافته و راهحلهای نوآورانه برای مقابله با کمبود آب و درگیریها تأکید کرد.
صلح آبی خاورمیانه یک ابتکار منطقهای غیردولتی است که هدف آن تقویت همکاری در زمینه آب در سراسر مرزها، بخش ها و نسلها است. این ابتکار با همکاری کارشناسان ارشد آب، دانشگاهیان، سیاستمداران و روزنامه نگاران در ارتباط با یکدیگر، به بهبود امنیت آب، غذا و انرژی منطقه و حفظ اکوسیستم ها در شرایط آب و هوایی در حال تغییر اختصاص دارد.
