شهره صدری- به گزارش ایرنا- آب شیرین رودخانههای هیمالیا نه تنها منبع حیات برای بیش از ۱.۵ میلیارد نفر در جنوب آسیا است، بلکه به اهرمی راهبردی برای تعیین معادلات انرژی، اقتصاد و قدرت در این منطقه حساس تبدیل شده است. نپال با برخورداری از سرچشمه این رودخانههای پرآب، آرزوی تبدیل شدن به قطب تأمین برق منطقه را در سر میپروراند، اما هند به عنوان تنها مسیر ترانزیت و بزرگترین خریدار برق، کلید این رویا را در دست گرفته است. حال پرسش اینجاست: در بازی پیچیده آب، برق و نفوذ، کنترل این منبع حیاتی در اختیار کیست؟
به گزارش روز شنبه گروه آسیا و اقیانوسیه ایرنا، دو پژوهشگر حوزه آب و ژئوپلیتیک در تحلیلی هشدار دادند که وابستگی نپال به هند به عنوان بزرگترین خریدار برق و تنها مسیر ترانزیت صادرات انرژی، میتواند جاهطلبی این کشور برای تبدیل شدن به «منبع انرزی جنوب آسیا» را با چالشهای راهبردی روبهرو کرده و نفوذ دهلینو بر منابع آبی نپال را افزایش دهد.
نپال با برخورداری از رودخانههای پرآب هیمالیا یکی از بزرگترین ظرفیتهای برقآبی جهان را در اختیار دارد و دولت این کشور هدفگذاری کرده است تا سال ۲۰۳۵ ظرفیت تولید برق خود را به ۲۸.۵ گیگاوات برساند. بر اساس این برنامه، ۱۳.۵ گیگاوات برای مصرف داخلی و حدود ۱۵ گیگاوات برای صادرات به هند و بنگلادش در نظر گرفته شده است.
درهمین راستا، عطا احمدزی و دواریکا نات دونگل استدلال میکنند که نپال در وضعیتی متناقض قرار گرفته است؛ زیرا تحقق برنامه صادرات برق این کشور به همکاری هند وابسته است، در حالی که همین وابستگی میتواند قدرت چانهزنی کاتماندو بر منابع آبی خود را کاهش دهد.
به عبارت دیگر، آنها معتقدند تحقق این چشمانداز تنها به ساخت سدها و نیروگاههای جدید وابسته نیست، بلکه به معادلات ژئوپلیتیکی و مدیریت منابع آب در جنوب آسیا نیز گره خورده است. در این میان، هند به دلیل موقعیت جغرافیایی و نفوذ اقتصادی خود، نقش تعیینکنندهای در آینده صنعت برقآبی نپال ایفا میکند.
همچنین، هند هم در کنار نیاز روزافزون به انرژی با چالشهای گسترده امنیت آبی نیز مواجه است. حوضه رود «گنگ» که بخش بزرگی از جمعیت و اقتصاد این کشور آسیایجنوبی را در خود جای داده، به میزان قابلتوجهی به رودخانههای سرچشمه گرفته از نپال وابسته است.
بنابراین، این موضوع باعث شده، کنترل جریان آب و مدیریت منابع آبی هیمالیا به یکی از اولویتهای راهبردی دهلینو تبدیل شود. در همین چارچوب، روابط آبی دو کشور تنها به تجارت برق محدود نمیشود.
هند و نپال توافقنامههای دوجانبه متعددی از جمله توافقهای مربوط به رودخانههای «کوشی»، «گانداک» و «ماهاکالی» از ۱۹۵۰ به بعد امضا کردند و همین دلیل موجب شده تا به دهلینو امکان دهد، نقش پررنگی در مدیریت و بهرهبرداری از زیرساختهای آبی نپال ایفا کند؛ بطوری که تحلیلگران این حوزه معتقدند: هند در سالهای اخیر علاوه بر استفاده از ابزارهای حقوقی و اقتصادی، تلاش کرده است نفوذ خود را بر مسیر توسعه صنعت برقآبی نپال حفظ کند و محدودیتها برای مشارکت برخی شرکتهای خارجی بهویژه شرکتهای مرتبط با چین در پروژههای صادرات برق نپال ایجاد کند.
از نگاه این دو پژوهشگر حوزه آب و ژئوپلیتیک، نگرانی دهلینو تنها به موضوع برق محدود نیست، بلکه اختلافات آبی هند با چین در حوزه رودخانه «براهماپوترا» و همچنین تنشهای این کشور با پاکستان بر سر حوضه رود «سند»، حساسیت هند نسبت به منابع آب فرامرزی را افزایش داده است.
به همین دلیل، هرگونه تقویت استقلال نپال در مدیریت منابع آبی خود میتواند از منظر راهبردی برای هند اهمیت ویژهای داشته باشد.
در مقابل، دولت نپال توسعه برقآبی را یکی از معدود مسیرهای دستیابی به رشد اقتصادی پایدار میداند. با این حال، تجربه کشورهای دیگری مانند بوتان و لائوس نشان میدهد که اتکای بیش از حد به صادرات برق میتواند وابستگیهای اقتصادی و سیاسی جدیدی ایجاد کند؛ بطوری که بوتان بخش قابلتوجهی از درآمد خود را از صادرات برق به هند به دست میآورد اما همچنان به سرمایهگذاری، بازار و زیرساختهای این کشور وابسته است.
لائوس نیز با وجود تبدیل شدن به یکی از صادرکنندگان مهم برق در جنوب شرق آسیا، با مشکلات بدهی و فشارهای اقتصادی روبهرو شده است.
احمدزی و نات دونگل بر این باورند که نپال به جای تمرکز صرف بر صادرات برق، باید افزایش مصرف داخلی، توسعه صنایع محلی و ایجاد ارزش افزوده در داخل کشور را در اولویت قرار دهد. به اعتقاد آنان، منابع آبی این کشور نباید صرفاً به عنوان یک کالای صادراتی دیده شوند، بلکه باید در خدمت توسعه متوازن اقتصادی، حفاظت از محیط زیست و رفاه جوامع محلی قرار گیرند.
پس در نهایت، آینده صنعت برقآبی نپال نه تنها به ظرفیت رودخانههای هیمالیا و سرمایهگذاری در زیرساختها، بلکه به توازن پیچیدهای میان اقتصاد، ژئوپلیتیک و روابط با هند وابسته است؛ واقعیتی که نشان میدهد رویای تبدیل شدن به «باتری جنوب آسیا» بدون همراهی دهلینو با موانع جدی روبهرو خواهد بود.
