شهره صدری – پروژه کمربند سبز مقابله با گسترش شن در صحرای «تاکلیماکان» در منطقه خودمختار سینکیانگ اویغور در شمالغرب چین، که روز جمعه نخستین سالگرد خود را جشن گرفت، توانسته است با مهار پیشروی بیابان، از واحهها، زمینهای کشاورزی و مراتع اطراف بهطور مؤثری حفاظت کند؛ بهگونهای که منابع شن اکنون تحت کنترل قرار گرفتهاند.
این سد زیستمحیطی سبز به طول 3 هزا و 46 کیلومتر بلندترین سازه از نوع خود در جهان است. این کمربند سبز، بزرگترین صحرای چین را مانند «شالی سبز» دربر گرفته تا از گسترش شن جلوگیری کند. این پروژه ماه گذشته از سوی فدراسیون جهانی سازمانهای مهندسی (WFEO) در فهرست «۱۰ دستاورد برتر مهندسی جهانی در سال ۲۰۲۵» قرار گرفت و در سطح جهانی مورد تأیید و تمجید قرار گرفت.
در طول یک سال گذشته، ۲۱ شهرستان و شهر کلیدی در حاشیه بیابان، محدوده این کمربند را حدود۵۹۳٬۴۰۰ هکتارگسترش دادهاند و عرض آن را ۱۱۰ متر افزایش دادهاند تا به ۷٬۵۰۰ متر برسد. زیرساختهایی مانند تأمین آب، برق و راهها نیز بهطور پیوسته بهبود یافته و رشد و پایداری این کمربند را پشتیبانی میکند.
ساکنانی همچون «تورسونباق محمودت» و «سودیومای تورسون» از شهرستان «هوتان» به فعالان اصلی مقابله با بیابانزایی تبدیل شدهاند و با بازگشت به زادگاه خود، پیشگام طرحهای احیای زیستمحیطی شدهاند.
آن دو در حالی که به نهالهای درختان خرما که با نشاط رشد میکردند نگاه میکردند، با شور و خاطرهگویی گفتند: «وقتی بچه بودیم، تمام این منطقه فقط بیابان بود… هرگز تصور نمیکردیم روزی بتوانیم در اینجا درخت بکاریم.» سخنانشان آمیختهای از هیجان و دلتنگی بود. «در گذشته، شرایط روستا بسیار سخت بود؛ علاوه بر طوفانهای شن مکرر در زمستان، حتی خود ما اهالی هم تمایلی به ماندن در زادگاهمان نداشتیم.»
با الهام از موفقیت این پروژه، این زوج به همراه ۱۸ خانوار دیگر یک تعاونی تأسیس کردند تا در زمینی به وسعت هزار مو از اراضی بازسازیشدهی بیابانی، خرما کشت کنند.
گسترش کمربند زیستمحیطی باعث شده است مناطق خشک و بایر قبل، به واحههایی سرسبز تبدیل شوند. تنها در شهرستان «هوتان»، مجموع اقدامات مهار بیابان به 61 هزار و 800 مو رسیده و به 1278 خانوار منفعت رسانده و اکوسیستمهای محلی را احیا کرده است. (مو واحد متراژ در چین است.هر مو حدود 0.16 هکتار است)
پیشروی سبز، عقبنشینی بیابان
فناوریهای پیشرفته مانند سامانههای فتوولتائیک و کشاورزی زیستمحور در این پروژه به کار گرفته شدهاند تا مقاومت کمربند زیستمحیطی را افزایش دهند. روشهای نوآورانهای همچون تثبیت شن با الگوی شطرنجی گیاهی و استفاده از پوششهای مقاوم به خشکی، بهطور مؤثر تپههای شنی متحرک را کنترل کرده و «دریای مرگ» سابق را به اکوسیستمی پویا و زنده تبدیل کردهاند.
بهکارگیری رویکردی جامع که ترکیبی از راهحلهای مهندسی، زیستی و صنعتی متناسب با شرایط محلی ــ از جمله کمبود آب و بادهای شدید ــ است، نتایج چشمگیری به همراه داشته است.
در شهرستان «یوتیان»، منطقهای که اغلب با بادهای سهمگین روبهروست، مدل «شطرنجی گیاهی» و «بیابان پلکانی» توانسته است هزینههای تسطیح زمین را تا ۸۲ درصد کاهش دهد و در مقابل، نرخ بقای گیاهان را تا ۸۵ درصد افزایش دهد.
راه بزرگ بیابانی «تاریم»، نخستین جاده بیابانی چین، دارای کمربند محافظی به طول ۴۳۶ کیلومتر با بیش از ۲۰ میلیون گیاه مقاوم به خشکی است؛ از جمله «ساکساول» و «بید رز».
سامانههای هوشمند لولهکشی در امتداد این جاده در حال ارتقا هستند و به گفته «وانگ لونگ» از شرکت نفت «پتروچاینا – میدان نفتی تاریم»، راهکاری نوآورانه موسوم به «راهحل تاریم» برای مهار بیابانزایی و توسعه منطقهای ارائه میدهند.
در شهرستان «شایا»، فناوری کنترل بیابان از طریق فتوولتائیک، با استفاده از نیروی خورشید آبشور زیرزمینی را استخراج کرده و برای آبیاری قطرهای به کار میگیرد تا مناطق سبز پایدار ایجاد شود. «سونگ یه»، رئیس اداره جنگل و مراتع شایا، اعلام کرد که این شهرستان تاکنون بیش از ۳۰ سامانه توزیعشده پمپاژ آب فتوولتائیک نصب کرده و ۶۳٬۰۰۰ مو از زمین بیابانی را به اراضی مولد تبدیل کرده است.
این نوآوریها نشانگر یک تغییر بنیادی از وضعیت سنتی «پیشروی بیابان و عقبنشینی انسان» به عصر جدید «پیشروی سبز و عقبنشینی بیابان» است.
ادغام فناوری و بومشناسی، سامانهای چندلایه برای کنترل بیابان ایجاد کرده که تابآوری محیطی را افزایش داده و الگوهای قابل گسترش برای مناطق خشک در سراسر جهان فراهم میکند.
«پیتر گیلروت»، مشاور ارشد واحد بسیج منابع در مرکز جهانی کشاورزی جنگلی (ICRAF)، تأکید کرد که مقابله با بیابانزایی فراتر از حفاظت از واحههاست. او گفت: «این یک چالش نظاممند است که کل قارهها و جامعه جهانی را تحت تأثیر قرار میدهد.»
او در جریان تحقیقات میدانی زمستانی، از فعالیتهای گستردهی تثبیت تپههای شنی بازدید کرد و توضیح داد: «این تلاش، تعهدی بلندمدت و عمیق را نشان میدهد که سرمایهگذاری مالی، اراده سیاسی و همکاری بین ذینفعان را درهم میآمیزد. این ابتکار تنها شامل رهبری اداری منطقه سینکیانگ نیست، بلکه تخصص علمی و مشارکت بخش خصوصی از طریق همکاری پیمانکاران و کشاورزان را نیز دربر میگیرد.»
صنایع رو به رشد شن
مهار بیابانزایی در سینکیانگ اکنون به یک مدل اقتصادی پایدار تبدیل شده است؛ جایی که طرحهای احیای زیستمحیطی موجب شکلگیری صنایعی همچون کشت گل رز، پرورش گیاه دارویی «سیسانش»، و گردشگری بوممحور شدهاند و زنجیرهای از رونق به نام «گردنبند طلایی» را پدید آوردهاند.
در «یوتیان»، مزارع گستردهی گل رز در حاشیه بزرگراه G315، مواد اولیهی باارزشی برای تولید محصولات آرایشی و دارویی تأمین میکنند. همزمان، این شهرستان ۸۰ درصد از تولید سیسانش چین را به خود اختصاص داده و برای بیش از ۱۰٬۰۰۰ نفر از ساکنان محلی شغل ایجاد کرده است.
شرکتهایی مانند “کشاورزی سیلو گووبائو سینکیانگ” با سرمایهگذاری در مناطق بیابانی، از زیرساختهای بهبود یافته و سیاستهای حمایتی دولتی بهرهمند شدهاند و در اراضی بازیابیشده به کشت رز و پسته مشغولاند.
«آلیمجان عبدوئنی»، معاون مدیرعامل این شرکت، تأکید کرد که مشارکتهای دولتی و خصوصی باعث میشود اجارهی زمین به نفع روستاییان باشد و ثروت میان آنها بهطور مشترک توزیع شود.
در سراسر منطقه، صنایع مبتنی بر شن در ۱۰٫۸ میلیون مو از زمینهای بیابانی گسترش یافتهاند و سالانه حدود ۴٫۱ میلیارد دلار ارزش تولید ایجاد میکنند و بیش از ۳۶۰ شرکت فرآوری را درگیر کردهاند.
در شهرستان ماکیت، کمربند حفاظتی به وسعت ۴۶۰٬۰۰۰ موحفاظت زیستمحیطی را با جنگلداری اقتصادی ترکیب کرده است؛ جایی که جنگلبانانی مانند ورگول آیحایت درآمدی ثابت ماهانهی ۳٬۰۰۰ یوان بهعلاوهی سود حاصل از فروش گیاه سیسانش دریافت میکنند.
گردشگری نیز به یکی از بخشهای کلیدی رشد اقتصادی تبدیل شده است؛ جاذبههایی مانند جنگل صنوبر شایا و روستای یوئیلی لوپ نور سالانه بیش از ۱۵ میلیون گردشگر را جذب کرده و ۹۱۲ میلیون یوان درآمد بهدست میآورند.
تا سال ۲۰۲۵، گسترش صنایع شن توانسته درآمد سالانهی ۳۰۰٬۰۰۰ کشاورز و دامدار را بین ۳٬۰۰۰ تا ۴٬۵۰۰ یوان افزایش دهد و چرخهای سازنده ایجاد کند که در آن احیای زیستمحیطی، موتور رونق اقتصادی باشد.
«محمد الفلیت»، پژوهشگر مشاور دانشگاه شاه عبدالعزیز عربستان سعودی گفت:
«به نظر من، این مطالعه موردی قابل انتقال است، اما باید شرایط محلی را در نظر بگیریم. این مدل را میتوان منتقل و اجرا کرد، ولی باید با وضعیت محلی سازگار شود.»
منبع: chinadaily
