شهره صدری – مشارکت زنان در مذاکرات و تصمیمگیری اختلافات مربوط به آب برای دستیابی به اجرای سیاستهای برابر، پایدار و مؤثر حیاتی است. مشارکت زنان در دیپلماسی آب نه تنها باعث بهبود مدیریت آب میشود، بلکه به توانمندسازی زنان و تحقق عدالت جنسیتی نیز کمک میکند. این امر میتواند نقش زنان در جوامع خود را تقویت کرده و به توسعه پایدار کمک کند.
برای درک بهتر نقش زنان در دیپلماسی آب به نمونه ای از تجربه بدست آمده در حوضه رودخانه بزرگ نیل و دخالت زنان در دیپلماسی آب اتیوپی در زمینه درگیریهای مشترک منابع آب در میان کشورهای این حوضه بزرگ میپردازیم.
تنش در ابتدا به این دلیل آغاز شد که اتیوپی با بحران جدی انسانی ناشی از خشکسالیهای پیدرپی و تغییرات اقلیمی مواجه است. برای مقابله با بحران، دولت اتیوپی ساخت سد بزرگ رنسانس اتیوپی را بر روی رود نیل آبی در ایالت بنیشقول-گوموز در نزدیکی مرز اتیوپی و سودان آغاز کرد که انتظار میرود به بزرگترین سد برق آبی جهان تبدیل شود.
این تصمیم احداث زیرساخت بزرگ آبی دولت اتیوپی، متعاقباً تنشهای زیادی را بین اتیوپی و مصر ایجاد کرد. بیم آن می رود که سد جدید جریان و کیفیت آب نیل در سمت شمالی را که عمدتاً برای کشاورزی مصر استفاده می شود، مختل کند. در حالی که تأثیرات بحران آب در طبقه، جنسیت و هویت جامعه انسانی متفاوت است، دیپلماسی آب و مدیریت منابع آب هنوز فقط در دست مردان است.
دیپلماسی آب اصطلاحی است که برای پرداختن به فرآیندها و شیوه های سیاسی پیشگیری، کاهش و حل و فصل اختلافات بر سر منابع آب فرامرزی و توسعه ترتیبات مشترک حکمرانی آب از طریق به کارگیری ابزارهای سیاست خارجی استفاده میشود. این تعریف، دیدگاهی جامعتر از دیپلماسی آب را فراهم میکند، زیرا این مفهوم نه تنها به دستیابی به یک دستور کار سیاسی برای همکاری فرامرزی مربوط میشود، بلکه به اجرای آن از طریق توانمندسازی همه سطوح جامعه از طریق انتقال مهارتها، مشاوره و آموزش برای از بین بردن اختلافات نیز مرتبط است.
مدیریت منابع آب و دیپلماسی آب فرامرزی اتیوپی اغلب با ماهیت مردانه آن مرتبط است، با مردانی که به طور سنتی بیش از حد در مشاغل مرتبط با مدیریت آب و دیپلماسی آب – مانند مهندسی، هیدرولوژی، آبیاری، و دیپلمات های دخیل در حل و فصل مسائل آب فرامرزی حضور دارند. علاوه بر این، این فرض وجود دارد که وظایف مدیریت آب تنها توسط مردان انجام میشود، در نتیجه وضعیت را عادی میکند و در نتیجه قوانین، سیاستها و استراتژیهایی تولید میکند که عمدتاً در مورد ارتقا و حل مسائل جنسیتی سکوت کرده اند.
بیشتر رویکرد مورد استفاده در دیپلماسی آب نیز بر تسلط و کنترل بر محیط طبیعی متمرکز است، رویکردی که ارتباط نزدیکی با یک گفتمان مردانه دارد. ماهیت مردانه دیپلماسی آب مبتنی بر باورهای فرهنگی است که زنان فقط برای مدیریت آب در سطح خانوار پاسخگو هستند.
زنان اتیوپیایی از نظر اجتماعی ساخته شده اند تا مسئولیت جمع آوری آب و پایداری خانه را بر عهده بگیرند. این هویت ساخته شده بر اساس این کلیشه درونی است که مردان نانآور خانه هستند و به طور طبیعی برای رهبری به دنیا آمده اند، در حالی که زنان توانایی کمتری برای انجام این کار دارند. مردسالاری درک شده دیپلماسی آب دستیابی به حضور زنان در عرصه دیپلماسی آب را با مانع مواجه میکند. ماهیت مردانه دیپلماسی آب را به راحتی می توان از طریق نابرابری راهبریها مشاهده کرد. زنان اغلب در تصمیمگیریهای سیاسی در سطح فرامرزی کمتر حضور دارند، که این امر پیشرفت به سوی مدیریت مشارکتی و پایدار آبهای مشترک را تضعیف میکند. ارزشهای مردسالارانه قوی مردان را به عنوان تصمیمگیرندگان کلیدی معتبر میداند و نقش زنان در مسائل مربوط به آب را نادیده میگیرد. در پنج مذاکره اصلی سد رنسانس که از سال 2012 انجام شده است، تنها دو نفر از 25 نماینده اتیوپی از میان زنان منصوب شدهاند.
علاوه بر این، زنانی که اجازه حضور در بحث و مذاکره را داشتند نیز با مقاومت زیادی از سوی شرکت کنندگان مرد مواجه می شدند. ابتکاراتی که توسط زنان ارائه می شد با مخالفت مردان روبرو شده و بی ارزش دیده میشد، در نتیجه روند مذاکرات طولانی و بی اثر می شد.
در طول مذاکرات پیرامون آبهای فرامرزی، کارکنان فنی ارشد از ادارات مدیریت آب که عمدتاً مرد هستند، سعی میکردند نکات فنی را دوباره توضیح دهند به گونهای که انگار نتوانستهاند به درستی آن را به زنان ارائه دهند. بنابراین، برای موفقیت در دیپلماسی آب، زنان نیاز نه تنها باید در زمینههای فنی تخصص داشته باشند، بلکه باید به طور مداوم شایستگی خود را به همتایان مرد ثابت کنند و با کلیشههای جنسیتی مبارزه کنند.
نابرابری جنسیتی در میان متخصصان آب نیز تا حد زیادی به دلیل درصد پایین ثبت نام زنان اتیوپیایی در رشتههای مهندسی است و همچنین فرصت های شغلی به عنوان مهندسان آب نیز مردان را بر زنان ترجیح میدهد. آب یک منبع استراتژیک ضروری برای امنیت ملی و منطقهای است. با توجه به این موضوع مهم، مرد به احتمال زیاد یک رهبر موثر و منطقی نسبت به یک زن در نظر گرفته می شود. از سوی دیگر مسئولیت زنان در تامین آب، به کاهش زمان آنها برای پیگیری آموزش صحیح و مشارکت در عرصه عمومی منجر شده است.
در همین حال، زنان اتیوپیایی که به حرفه های مرتبط با آب پرداخته اند با چالش هایی مواجه هستند، از جمله کمبود حمایت از همتایان و عدم فرصتهای لازم برای دستیابی به سطح مدیریتی که با موفقیت کمتر از ۲۰٪ همراه است. به همین دلیل، عدم حضور زنان در مذاکره و تصمیمگیری مرتبط با آب نشاندهنده سلطه مردان یا مردسالاری است که عمیقاً در جامعه اتیوپی ریشه دارد.
علاوه بر این، تمایل مردانه در سیاستهای مربوط با آب منجر به حمایت ناکافی از زنان میشود. در فرآیند جمعآوری آب، زنان اغلب در مورد مصرف و مقدار آب، دسترسی به چاه، پاکی آب، ازدحام بیش از حد و اختلافات بیرونی با مشاجرات کلامی و فیزیکی مواجه میشوند. زنان همچنین در معرض آسیبهای خانگی و جنسی هستند، زیرا رفتارهای خشونتآمیز و مخرب مردان در مواجهه با عدم امنیت آب افزایش مییابد. حدود ۶۰٪ از زنان اتیوپی قربانی خشونت خانگی شدهاند و تنها چند سیاست در این زمینه تدوین شده است.
به عنوان مثال، در اتیوپی یک برنامه ملی آب، بهداشت، و نظافت و یک برنامه ملی پاسخ به خشونت مبتنی بر جنسیت وجود دارد. این سیاستها عمدتاً ابزارهای بینالمللی تصویب شده هستند، اما با آگاهی ضعیف زنان از حقوق شان، پروتکلهای حقوقی حمایت و حفاظت مناسب از قربانیان، با اجرای ناکافی قانون در مورد مجرمان همراه است، زیرا اکثر موارد با قوانین بومی حل و فصل میشوند.
در مهاجرت های داخلی و برون مرزی ناشی از بحران آب، زنان اغلب از فرصت های مهاجرت محروم می شوند. سیاستهای محدود مهاجرت مبتنی بر جنسیت از زنانی که در هنگام مهاجرت شوهرانشان با خشونت توسط مردان دیگر مواجه میشوند، محافظت نمیکند.
درک تضاد و همکاری فرامرزی بین دولتها مستلزم نگاهی فراتر از منافع دولت در سیاست آبی برای درک پیچیدگیهای توزیع آب، صدا و دانش در بین بازیگران مختلف در مقیاس های مختلف است. این محیط پیچیده، محصولاتی از فرهنگ اجتماعی چند صد ساله را در جامعه اتیوپی به ارمغان می آورد، که یکی از آنها عمیقاً ریشه در نابرابری جنسیتی دارد که در دیپلماسی آب نشان داده شده است. جنسیت در این زمینه فراتر از تقسیمبندی بیولوژیکی مرد و زن است، بلکه بیشتر در مورد روابط قدرت است که تجارب مختلف اجتماعی و سیاسی را در یک جامعه جنسیتی شکل میدهد. بنابراین، ایجاد دیپلماسی آب باید اذعان کند که زنان بحرانهای مرتبط با آب را متفاوت تجربه میکنند و بر تغییر دیدگاه تأکید میکنند . تدوین سیاستهای جنسیتی مرتبط با آب میتواند سلامت زنان را افزایش داده و باعث رشد و توسعه اقتصادی شود.
با این حال، افزایش نمایندگی زنان، دیپلماسی آب اتیوپی را به عنوان یکی دیگر از پدیدههای «افزودن زنان و اختلاط نقشها» تأیید نمیکند. زنان باید بهعنوان سیاستگذارانی به همان اندازه توانمند که صدایشان ارزشمند است و نیمی از جمعیت را نمایندگی میکنند، گنجانده شوند.
مبارزه با مردسالاری در دیپلماسی آب اتیوپی فراتر از شمارش تعداد زنان درگیر در میز مذاکره است. حضور زنان در ساختارهای تصمیمگیری باید با سیاستها، استراتژیها و برنامههای کاری فراگیر همراه شود. سپس نیاز به اصلاحات در هنجارهای اجتماعی دارد که درک عمیقتری از اهمیت برابری جنسیتی، بهویژه در رابطه با بحران آب ناشی از تغییرات اقلیمی، را بازتاب دهد.
منبع: مگاشیفت
